आदिवासी मन्नेरवारलू समाजाचा ऐतिहासिक उल्लेख
“मुन्नूर” किंवा “मन्नेर” या शब्दांचा पारंपरिक अर्थ ३०० योद्धे असा घेतला जातो, तर “वार”, “कापू” किंवा “वारलू” या शब्दांचा संदर्भ शूर सैनिक, शेतकरी किंवा योद्धे असा होतो. या दोन्हींच्या संयोगातून ३०० आदिवासी योद्ध्यांचा समुदाय अशी आदिवासी मन्नेरवारलू समाजाची पारंपरिक ओळख सांगितली जाते.
“मन्नेरवारलू” हे नाव
कसे रूढ झाले
रामायणकालीन पौराणिक संदर्भ
पारंपरिक कथेनुसार, मिथिला नगरीचे राजा जनक महाराज यांनी देवी सीतेच्या स्वयंवरावेळी भगवान शिवांचे दिव्य धनुष्य उचलण्याची अट ठेवली होती. या पवित्र धनुष्याचे रक्षण करण्यासाठी जनक राजाच्या सैन्यातील ३०० शूर सैनिक पुढे आले. या ३०० वीरांच्या समूहाला “त्रिषत वीरगणमु” असे संबोधले जात होते. पुढे या नावाचा संबंध “मुन्नूर कापू” आणि “मन्नेरवारलू” या नावांशी जोडला गेला.
विजयनगर साम्राज्यातून स्थलांतर
विजयनगर साम्राज्याच्या पतनानंतर सुमारे ३०० कुटुंबे दक्षिणेकडील प्रदेशातून तेलंगणा आणि महाराष्ट्राच्या सीमावर्ती भागाकडे, विशेषतः नांदेड, यवतमाळ आणि चंद्रपूर परिसरात स्थलांतरित झाल्याचे मानले जाते. या ३०० कुटुंबांच्या समूहावरून पुढे “मुन्नूरवारलू” किंवा “मन्नेरवारलू” हे नाव रूढ झाल्याचे सांगितले जाते.
राजांचे अंगरक्षक आणि शूर योद्धे
या समाजातील सदस्यांनी पूर्वी राजांचे वैयक्तिक अंगरक्षक आणि विशेष निवडलेले सैनिक म्हणून सेवा बजावल्याचे सांगितले जाते. राजांच्या संरक्षणासाठी ३०० विश्वासू आणि शूर योद्ध्यांची तुकडी पारंपरिकरित्या नियुक्त केली जात असे. या भूमिकेचाही आदिवासी मन्नेरवारलू या नावाशी संबंध जोडला जातो.
गोदावरी नदीकाठचे जीवन
काळाच्या ओघात हा समुदाय गोदावरी नदी आणि आसपासच्या जंगल परिसरात स्थायिक झाला. आपल्या वस्तीचे आणि जंगलाचे संरक्षण करणारा लढवय्या आदिवासी समुदाय म्हणून त्यांची ओळख सांगितली जाते. मांजरा, पैनगंगा, इंद्रावती, वैनगंगा, प्राणहिता आणि वर्धा यांसारख्या नद्यांच्या परिसराशीही या समाजाचे संबंध राहिले. जंगलाचे संरक्षण, शिकार आणि शेती हे त्यांच्या पारंपरिक उपजीविकेचे प्रमुख आधार होते.
आजच्या काळातील विविध नामरूपे
आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि महाराष्ट्रातील प्रशासकीय व बोलीभाषेतील फरकांमुळे, विविध शासकीय, महसुली, शैक्षणिक आणि सामाजिक नोंदींमध्ये या समाजाची नावे वेगवेगळ्या स्वरूपात आढळतात. यामध्ये मन्नेरवारलू, मुन्नेरवार, मुन्नूरवार, मुन्नूर आणि तेलुगू फुलमाळी यांसारख्या नामरूपांचा समावेश होतो.
माता पोचम्मा
समाजाची प्रमुख देवता पारंपरिकरित्या महाकाली, म्हणजेच आदिशक्तीचे एक रूप, म्हणून मानली जाते. माता पोचम्मा ही समाजाची ग्रामदेवता असून, आजारपण, संकटे आणि दुष्ट शक्तींपासून संरक्षण करणारी देवी म्हणून तिची श्रद्धेने पूजा केली जाते.
समाजाच्या उत्पत्तीच्या पौराणिक कथेत स्मरणात राहिलेले शूर योद्धे
तेलुगू, मराठी, गोंडी आणि हिंदी — पिढ्यान्‌पिढ्या बोलल्या जाणाऱ्या भाषा.
तेलुगू
आदिवासी मन्नेरवारलू समाजाची प्रमुख पारंपरिक भाषा.
मराठी
पारंपरिकरित्या बोलली जाणारी भाषा, विशेषतः महाराष्ट्राच्या सीमावर्ती भागांमध्ये.
गोंडी
समाजाच्या पारंपरिक जंगल परिसराशी संबंधित आदिवासी भाषा.
हिंदी
समाजामध्ये पारंपरिकरित्या बोलली जाणारी आणखी एक भाषा.
अनेक नावांनी ओळख
सरकारी, महसुली आणि शैक्षणिक नोंदींमध्ये मन्नेरवारलू आणि मन्नेरवार ही या समाजाच्या नावाची सर्वाधिक आढळणारी रूपे आहेत.
तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशातील विविध नोंदींमध्ये हा समाज मुन्नेरवार, मुन्नूरवार, मुन्नूर, तेलुगू मुन्नूर आणि मुन्नूरवार तेलुगू या नावांनीही आढळतो.
महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये प्रशासकीय नोंदींमध्ये या समाजाचे नाव मुनरवाड किंवा मुन्नरवाड असे नमूद केलेले आढळते.
विदर्भ, खानदेश आणि अहमदनगर परिसरातील काही कुटुंबे पारंपरिकरित्या फुलांची आणि फळांची शेती करत असल्यामुळे समाजातील काही लोकांना तेलुगू फुलमाळी या नावानेही संबोधले जात असे.
पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे चालत आलेला इतिहास
स्मरणात राहिलेला आणि पुढे सांगितला गेलेला
नोंदवलेले प्रत्येक नाव, पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली प्रत्येक परंपरा आणि पुन्हा पुन्हा सांगितली जाणारी प्रत्येक कहाणी आदिवासी मन्नेरवारलू समाजाचा इतिहास जिवंत ठेवते.